Grzegorz Dobrowolski: Powszechna ochrona drzew i krzewów

Problematyka tzw. „powszechnej” ochrony drzew i krzewów jest regulowana przede wszystkim przepisami ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody[1] oraz przepisami szczegółowymi.

W przeciwieństwie do poprzednio obowiązującego stanu prawnym, obecnej ustawie dość trudno dostrzec nakaz powszechnej ochrony drzew i krzewów. Można, co najwyżej wskazać na ogólną klauzulę zawartą w art.4 ustawy nakazującą organom administracji, osobom prawnym, innym jednostkom organizacyjnym oraz osobom fizycznym dbałość o przyrodę będącą dziedzictwem i bogactwem narodowym. Pojęcie to jest niestety na tyle nieostre, iż można mieć spore wątpliwości, co do zakresu tej ochrony.

Instrumenty ochrony drzew można podzielić na trzy grupy. Są to instrumenty:

a) planistyczne (programowe),

b) indywidualne (reglamentacyjne),

c) ekonomiczne.

Należy tu jednak podkreślić, iż powszechna ochrona drzew i krzewów może być realizowana również za pomocą instrumentów cywilno i karnoprawnych.

Instrumenty planistyczne

Ochrona przyrody, w tym drzew i krzewów powinna być realizowana głównie za pomocą instrumentów o charakterze planistycznym. Rozumieć należy pod tym pojęciem dokumenty generalne, zarówno o charakterze normatywnym jak i nie. Podstawową rolę powinien odgrywać tu miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, Wpływa on w istocie na kształtowanie nie tylko zagospodarowania przestrzennego, ale również odgrywa ogromną rolę w ochronie środowiska naturalnego. Głównie w tym instrumencie może znaleźć realizację nakaz skierowany do rady gminy w zakresie zakładania i utrzymywania terenów zieleni. Drugim instrumentem planistycznym bez wątpienia może być program ochrony środowiska. Co prawda rola tych instrumentów nie została do końca wyjaśniona, jednakże w określonym zakresie mogą one wpływać na rozstrzygnięcia organów gminy w zakresie ochrony środowiska.

Wreszcie do instrumentów planistycznych można zaliczyć uchwałę rady gminy uznającą określony teren za tzw. „park gminny”.

Instrumenty indywidualne (reglamentacyjne)

Podstawowym instrumentem indywidualnej ochrony drzew i krzewów jest oczywiście zezwolenie na ich usunięcie. Zezwolenie takie odpowiednio wydaje organ wykonawczy gminy, starosta – jeśli drzewo rośnie na terenie będącym własnością gminy i wreszcie wojewódzki konserwator zabytków w przypadku drzew lub krzewów rosnących na nieruchomościach wpisanych do rejestru zabytków.

Zakres obowiązku uzyskania zezwolenia dotyczy wszystkich drzew i krzewów, za wyjątkami przewidzianymi w art. 83 ust 6 ustawy, czyli drzew i krzewów:

1) w lasach;

2) owocowych, z wyłączeniem rosnących na terenie nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków oraz w granicach parku narodowego lub rezerwatu przyrody - na obszarach nieobjętych ochroną krajobrazową;

3) na plantacjach drzew i krzewów;

4) których wiek nie przekracza 5 lat;

5) usuwanych w związku z funkcjonowaniem ogrodów botanicznych lub zoologicznych;

6) usuwanych na podstawie decyzji właściwego organu z obszarów położonych między linią brzegu a wałem przeciwpowodziowym lub naturalnym wysokim brzegiem, w który wbudowano trasę wału przeciwpowodziowego, z wałów przeciwpowodziowych i terenów w odległości mniejszej niż 3 m od stopy wału;

7) które utrudniają widoczność sygnalizatorów i pociągów, a także utrudniają eksploatację urządzeń kolejowych albo powodują tworzenie na torowiskach zasp śnieżnych, usuwanych na podstawie decyzji właściwego organu;

8) stanowiących przeszkody lotnicze, usuwanych na podstawie decyzji właściwego organu.

Zakres powyższych wyłączeń nie zawsze jest jasny, Z jednej strony używa się nieprecyzyjnych określeń (np. drzewo owocowe) z drugiej zaś strony pozostawia się dość dużą swobodę interpretacyjną podmiotowi, który zamierza usunąć drzewo lub krzew.

Zezwolenie, o którym wyżej mowa wydawane jest na wniosek właściciela gruntu lub za jego zgodą. Nie można zatem wydać zezwolenia bez wyraźnej zgody takiego właściciela. Elementy wniosku zostały określone w art. 83 ust. 4 ustawy[2] a dostarczone w ten sposób dane powinny umożliwić organowi wydającemu zezwolenie rozstrzygnięcie zgodne z interesem wnioskodawcy i potrzebami ochrony środowiska.

Wydanie zezwolenia, może być uzależnione od przesadzenia drzew lub krzewów w miejsce wskazane przez wydającego zezwolenie albo zastąpienia ich innymi drzewami lub krzewami, w liczbie nie mniejszej niż liczba usuwanych drzew lub krzewów.

Warto zwrócić w tym miejscu uwagę, że określenie zakresu obowiązku uzyskania zezwolenia na usunięcie drzew i krzewów w niektórych przypadkach będzie wymagało analizy przepisów szczególnych takich jak:

- rozporządzenie Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 2 marca 1999 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie (Dz. U. Nr 43, poz. 430),

- ustawa z dnia 3 lipca 2002 r. - Prawo lotnicze (Dz. U. Nr 130, poz. 1112 ze zm.),

- ustawa prawo wodne i in.

Do instrumentów ekonomicznych ochrony drzew i krzewów można zaliczyć opłaty i kary pieniężne.

Opłaty ponoszone są w naszym systemie prawnym za działalność legalną. Dotyczyć to będzie sytuacji, gdy usunięcie drzewa lub krzewu będzie następować na podstawie ważnego zezwolenia i zgodnie z jego treścią. Do ponoszenia opłat obowiązany jest posiadacz nieruchomości, zaś jej wysokość ustala organ właściwy do wydania zezwolenia.

Obowiązek ponoszenia opłaty nie ma charakteru powszechnego. Zgodnie z art. 86 ustawy opłat nie ponosi się za usuwanie drzew i krzewów:

1) na których usunięcie nie jest wymagane zezwolenie;

2) na których usunięcie osoba fizyczna uzyskała zezwolenie na cele niezwiązane z prowadzeniem działalności gospodarczej;

3) jeżeli usunięcie jest związane z odnową i pielęgnacją drzew rosnących na terenie nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków;

4) które zagrażają bezpieczeństwu ludzi lub mienia w istniejących obiektach budowlanych;

5) które zagrażają bezpieczeństwu ruchu drogowego oraz kolejowego albo bezpieczeństwu żeglugi;

6) w związku z przebudową dróg publicznych i linii kolejowych;

7) które posadzono lub wyrosły na nieruchomości po zakwalifikowaniu jej w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego na cele budowlane;

8) z terenów zieleni komunalnej, z parków gminnych, z ogrodów działkowych i z zadrzewień, w związku z zabiegami pielęgnacyjnymi drzew i krzewów;

9) które obumarły lub nie rokują szansy na przeżycie, z przyczyn niezależnych od posiadacza nieruchomości;

10) topoli o obwodzie pnia powyżej 100 cm, mierzonego na wysokości 130 cm, nienależących do gatunków rodzimych, jeżeli zostaną zastąpione w najbliższym sezonie wegetacyjnym drzewami innych gatunków;

11) jeżeli usunięcie wynika z potrzeb ochrony roślin, zwierząt i grzybów objętych ochroną gatunkową lub ochrony siedlisk przyrodniczych;

12) z grobli stawów rybnych;

13) jeżeli usunięcie było związane z regulacją i utrzymaniem koryt cieków naturalnych, wykonywaniem i utrzymaniem urządzeń wodnych służących kształtowaniu zasobów wodnych oraz ochronie przeciwpowodziowej w zakresie niezbędnym do wykonania i utrzymania tych urządzeń.

Szczegółowe stawki opłat za usuwanie drzew i krzewów określa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 października 2004 r. w sprawie stawek opłat dla poszczególnych rodzajów i gatunków drzew (Dz. U. Nr 228, poz. 2306 ze zm.).W przypadku usuwania drzew lub krzewów z terenu uzdrowisk, obszaru ochrony uzdrowiskowej, terenu nieruchomości wpisanej do rejestru zabytków oraz terenów zieleni podwyższone są o 100 % wyższe. Szczegółowe kwestie związane z ustalaniem opłat, ich zmniejszaniem oraz terminy przedawniania się opłat określają art. 85 i 87 ustawy.

Zupełnie inny charakter mają kary pieniężne. Znajdują one zastosowanie w sytuacji wystąpienia „bezprawności administracyjnej”. Przesłanki wymierzenia kary pieniężnej określa art.88 ustawy zgodnie z którym, wójt, burmistrz albo prezydent miasta wymierza administracyjną karę pieniężną za:

1) zniszczenie terenów zieleni albo drzew lub krzewów spowodowane niewłaściwym wykonywaniem robót ziemnych lub wykorzystaniem sprzętu mechanicznego albo urządzeń technicznych oraz zastosowaniem środków chemicznych w sposób szkodliwy dla roślinności;

2) usuwanie drzew lub krzewów bez wymaganego zezwolenia;

3) zniszczenie spowodowane niewłaściwą pielęgnacją terenów zieleni, zadrzewień, drzew lub krzewów.

W przypadku drzew, jednostkową stawkę kary ustala się jako trzykrotność stawki opłaty. Za zniszczenie terenów zieleni stawka kary została określona kwotowo. Szczegóły reguluje tu art. 89 ustawy oraz rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia z dnia 22 września 2004 r. w sprawie trybu nakładania administracyjnych kar pieniężnych za usuwanie drzew lub krzewów bez wymaganego zezwolenia oraz za zniszczenie terenów zieleni, zadrzewień albo drzew lub krzewów (Dz. U Nr 219, poz. 2229).

Uiszczenie kary powinno nastąpić w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja ustalająca wysokość kary stała się ostateczna. Jednakże termin płatności kar odracza się na okres 3 lat, jeżeli stopień uszkodzenia drzew lub krzewów nie wyklucza zachowania ich żywotności oraz możliwości odtworzenia korony drzewa i jeżeli posiadacz nieruchomości podjął działania w celu zachowania żywotności tych drzew lub krzewów. Jeśli po upływie 3 lat stwierdzono zachowanie żywotności drzewa lub odtworzenie korony drzewa – kara podlega umorzeniu. W przeciwnym razie karę uiszcza się w pełnej wysokości chyba że obumarcie drzewa nastąpiło z przyczyn niezależnych od posiadacza nieruchomości.

---

[1] Dz. U. Nr 92, poz.880 ze zm.

[2] Wniosek o wydanie zezwolenia powinien zawierać:

1) imię, nazwisko i adres albo nazwę i siedzibę posiadacza i właściciela nieruchomości;

2) tytuł prawny władania nieruchomością;

3) nazwę gatunku drzewa lub krzewu;

4) obwód pnia drzewa mierzonego na wysokości 130 cm;

5) przeznaczenia terenu, na którym rośnie drzewo lub krzew;

6) przyczynę i termin zamierzonego usunięcia drzewa lub krzewu;

7)wielkość powierzchni, z której zostaną usunięte krzewy.